D\u00fcnya ve Ay da d\u00e2hil olmak \u00fczere, sistemimizdeki kayal\u0131k gezegenlerin ve uydular\u0131n bir\u00e7o\u011fu, G\u00fcne\u015f Sistemi’nin tarihinin ba\u015flar\u0131nda \u015fekillenmi\u015ftir. Kaya par\u00e7alar\u0131 birbirine \u00e7arparak daha fazla malzeme biriktirebilir ve bu s\u0131rada boyutlar\u0131 artabilir veya daha k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alara ayr\u0131labilirler.<\/p>\n
Astronomlar, NASA’n\u0131n (art\u0131k emekli olmu\u015f) Spitzer Uzay Teleskobu’nu kullanarak, daha \u00f6nceden gen\u00e7 y\u0131ld\u0131zlar\u0131n etraf\u0131nda kayal\u0131k gezegenleri \u015fekillendiren \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131n izine rastlam\u0131\u015flard\u0131. Ancak bu g\u00f6zlemler, \u00e7arp\u0131\u015fan cisimlerin boyutu gibi konular\u0131 a\u00e7\u0131klamaya yetmemi\u015fti.<\/p>\n
The Astrophysical Journal’da yay\u0131nlanan bir \u00e7al\u0131\u015fmadaysa, Arizona \u00dcniversitesi’nden Kate Zu’nun \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcndeki bir grup astronom, bu \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131n birinde ilk defa enkaz bulutunu y\u0131ld\u0131z\u0131n \u00f6n\u00fcnden ge\u00e7ip hafif\u00e7e \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 engellerken g\u00f6zlemledi. Astronomlar bu olaya “ge\u00e7i\u015f” (\u0130ng: “transit”) ad\u0131n\u0131 veriyorlar. Bu g\u00f6zlemler, s\u00f6z konusu y\u0131ld\u0131z\u0131n boyutu ve parlakl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik bilgilerle birle\u015fti\u011finde, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n \u00e7arp\u0131\u015fmadan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra bulutun boyutunu do\u011frudan belirlemesine, \u00e7arp\u0131\u015fan nesnelerin boyutunu tahmin etmesine ve bulutun da\u011f\u0131lma h\u0131z\u0131n\u0131 izlemesine olanak sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n
Asl\u0131nda Su’nun \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcndeki tak\u0131m, HD 166191 isimli 10 milyon y\u0131l ya\u015f\u0131ndaki y\u0131ld\u0131z\u0131 2015’ten beri rutin olarak g\u00f6zl\u00fcyordu. Bir y\u0131ld\u0131z\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131n erken zamanlar\u0131nda olu\u015fumundan arta kalan toz, gezegenimsiler ad\u0131 verilen kayal\u0131k cisimleri (yani gelecekteki gezegenlerin ilk hallerini) olu\u015fturmak \u00fczere bir araya toplan\u0131r. Bu nesneler aras\u0131ndaki bo\u015flu\u011fu dolduran gaz da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise, b\u00fcy\u00fck \u00e7arp\u0131\u015fmalar ba\u015flar.<\/p>\n
HD 166191’in etraf\u0131nda da bu \u00e7arp\u0131\u015fmalardan birinin kan\u0131tlar\u0131na rastlayacaklar\u0131n\u0131 tahmin eden ekip, 2015 ve 2019 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Spitzer’i kullanarak sistemde 100’den fazla g\u00f6zlem yapt\u0131. Gezegenler, teleskopla \u00e7\u00f6z\u00fclemeyecek kadar k\u00fc\u00e7\u00fck ve uzak olsalar da, \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131 teleskoptan g\u00f6zlenebilecek kadar b\u00fcy\u00fck miktarlarda toz \u00fcretiyor. K\u0131z\u0131l\u00f6tesi \u0131\u015f\u0131k, protogezegen \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 enkaz da dahil olmak \u00fczere tozu tespit etmek i\u00e7in idealdir – ve Spitzer, bu k\u0131z\u0131l\u00f6tesi \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 (yani insan g\u00f6z\u00fcn\u00fcn g\u00f6rebilece\u011finden biraz daha uzun dalga boylar\u0131n\u0131) tespit edebilir. <\/p>\n
Spitzer Uzay teleskopu<\/span><\/h2>\n Spitzer uzay teleskobu, 2018’in ortalar\u0131nda HD 166191 sisteminin \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde daha parlak hale geldi\u011fini g\u00f6rd\u00fc. Bu, enkaz \u00fcretiminde bir art\u0131\u015f oldu\u011funa i\u015faretti. Ayn\u0131 zamanda Spitzer, y\u0131ld\u0131z\u0131 kapatan bir enkaz bulutu da g\u00f6zlemledi. T\u00fcretilmi\u015f transit \u00f6zellikleri (zamansal geli\u015fim ve dalga boyuna ba\u011fl\u0131 geni\u015flik ve derinlik) ile y\u0131l boyu s\u00fcren k\u0131z\u0131l\u00f6tesi parlakl\u0131k g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, y\u0131ld\u0131z\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc kapatan cismin b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle HD 166191 sisteminin karasal b\u00f6lgesinde yak\u0131n zamanda ger\u00e7ekle\u015fen b\u00fcy\u00fck bir asteroit \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 bir toz y\u0131\u011f\u0131n\u0131 oldu\u011fu belirlendi.<\/p>\n Spitzer’in transit g\u00f6zlemini yerdeki teleskoplarla yap\u0131lan g\u00f6zlemlerle birle\u015ftiren ekip, enkaz bulutunun boyutunu ve \u015feklini belirleyebildi. \u00c7al\u0131\u015fmalar, bulutun, y\u0131ld\u0131z\u0131n tahmini en az \u00fc\u00e7 kat\u0131 kadar bir alana sahip oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Bununla birlikte, Spitzer’in g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc k\u0131z\u0131l\u00f6tesi parlakl\u0131k miktar\u0131, bulutun k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn y\u0131ld\u0131z\u0131n \u00f6n\u00fcnden ge\u00e7ti\u011fine ve bu olaydan kaynaklanan enkaz\u0131n y\u0131ld\u0131z\u0131nkinden y\u00fczlerce kat daha b\u00fcy\u00fck bir alan kaplad\u0131\u011f\u0131na i\u015faret ediyor.<\/p>\n Bu kadar b\u00fcy\u00fck bir bulut \u00fcretmek i\u00e7in ilk \u00e7arp\u0131\u015fmadaki cisimler, G\u00fcne\u015f Sistemi’mizdeki Vesta (Mars ve J\u00fcpiter aras\u0131ndaki ana asteroit ku\u015fa\u011f\u0131nda bulunan 530 kilometre geni\u015fli\u011finde bir cisim) gibi bir c\u00fcce gezegen boyutlar\u0131nda olmal\u0131yd\u0131. \u0130lk \u00e7arp\u0131\u015fma, malzemenin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 buharla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in yeterli enerji ve \u0131s\u0131 \u00fcretmi\u015fti. Ayn\u0131 zamanda, ilk \u00e7arp\u0131\u015fman\u0131n par\u00e7alar\u0131 ile sistemdeki di\u011fer k\u00fc\u00e7\u00fck cisimler aras\u0131nda, Spitzer’in g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc tozun \u00f6nemli bir miktar\u0131n\u0131 olu\u015fturan bir zincirleme etki reaksiyonu ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Kaynak: Evrimagaci.org<\/p>\n