Yeni bir ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re, g\u00f6r\u00fcnmez bir kozmik behemoth*, G\u00fcne\u015f\u2019e en yak\u0131n y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesini par\u00e7al\u0131yor ve k\u00fcmenin bir taraf\u0131n\u0131 \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc derecede karanl\u0131k ve y\u0131ld\u0131zlardan yoksun bir durumda b\u0131rak\u0131yor olabilir.<\/p>\n
Bunun su\u00e7lusu bir karanl\u0131k madde altyap\u0131s\u0131, 10 milyon G\u00fcne\u015f\u2019in k\u00fctlesini i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran, gizemli ve \u0131\u015f\u0131ma yapmayan bir maddeden olu\u015fan bir kal\u0131nt\u0131 olabilir. Bu \u2018Galaktik \u00f6be\u011fin\u2019 olas\u0131 varl\u0131\u011f\u0131, \u00e7ar\u015famba g\u00fcn\u00fc Astronomy & Astrophysics dergisinde yay\u0131nlanan ve D\u00fcnya\u2019dan yaln\u0131zca 153 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 mesafede bulunan Hyades y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesinin muazzam boyutunu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seren yeni olu\u015fturulmu\u015f bir haritada saptand\u0131.<\/p>\n
Gaia uydusu<\/span><\/h2>\n Avrupa Uzay Ajans\u0131\u2019nda (ESA) ara\u015ft\u0131rma g\u00f6revlisi olan Tereza Jerabkova \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcndeki bilim insanlar\u0131 ESA\u2019n\u0131n Gaia uydusu vas\u0131tas\u0131yla toplad\u0131\u011f\u0131 verileri kullanarak, Hyades k\u00fcmesini inceledikleri esnada bu rahats\u0131z edici \u00f6be\u011fe rastlad\u0131lar. Jerabkova g\u00f6nderdi\u011fi e-postada, \u201cTarihte ilk defa galaksideki \u00e7ok say\u0131da \u2018tarla y\u0131ld\u0131z\u0131\u2019** aras\u0131nda gizlenen y\u0131ld\u0131z yap\u0131lar\u0131n\u0131 arama \u015fans\u0131na sahibiz ve Gaia uydusundan elde edilen verilerle ilgili \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olan \u015fey de bu\u201d diyor.<\/p>\n \u201cBu, bir g\u00f6kbilimci i\u00e7in benzersiz bir zaman: Verilere bakarken ve bulguyu teorik modellerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131rken, hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz, b\u00fcy\u00fck bir heyecan insan\u0131n kalp at\u0131\u015flar\u0131n\u0131 y\u00fckseltiyor\u201d diye devam ediyor: \u201cYani, karanl\u0131k g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde \u2018sadece bir nokta\u2019 gibi g\u00f6r\u00fcnen y\u0131ld\u0131zlara bak\u0131yoruz ve evren ve onlar hakk\u0131nda ne kadar \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011frenebilece\u011fimizi bilmek ger\u00e7ekten de inan\u0131lmaz.\u201d<\/p>\n Gaia, Hyades y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesinin \u00f6zelliklerini e\u015fi benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f ayr\u0131nt\u0131larla \u00e7\u00f6zebilmi\u015f olsa da, yakla\u015f\u0131k 20 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 geni\u015fli\u011finde bir alana yay\u0131lan bu y\u0131ld\u0131z grubunun \u0131\u015f\u0131lt\u0131l\u0131 merkez b\u00f6lgesi \u00e7\u0131plak g\u00f6zle de g\u00f6r\u00fclebiliyor. Bo\u011fa tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda V \u015feklindeki en parlak y\u0131ld\u0131zlar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131n\u0131 arayabilirsiniz. K\u00fcme, yakla\u015f\u0131k 700 milyon y\u0131l \u00f6nce olu\u015ftu ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131n hem i\u00e7 k\u00fcme dinamikleri hem de Samanyolu Galaksisi\u2019nden gelen daha b\u00fcy\u00fck k\u00fctle \u00e7ekimsel g\u00fc\u00e7ler y\u00fcz\u00fcnden y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131n kopmas\u0131 neticesinde b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fi\u015fti.<\/p>\n Y\u0131ld\u0131zlar k\u00fcmesi<\/span><\/h2>\n K\u00fcmeyi \u00e7eki\u015ftiren bu d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7ler, \u00e7a\u011flar boyunca, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n merkezi b\u00f6lgesinin \u00f6n\u00fcnde ve arkas\u0131nda s\u00fcr\u00fcklenen ve ‘gelgit kuyruklar\u0131’ ad\u0131yla bilinen iki yap\u0131y\u0131 \u015fekillendirdi. Bu kuyruklar uzun zamandan beridir di\u011fer b\u00fcy\u00fck y\u0131ld\u0131z topluluklar\u0131nda da g\u00f6zlenmekteydi; fakat bu gruplar\u0131n \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck ve gen\u00e7 bir \u00e7e\u015fidi olan Hyades, bilim insanlar\u0131n\u0131n kuyruklar\u0131 t\u00fcm ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla saptayabildi\u011fi ilk \u2018a\u00e7\u0131k\u2019 y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesi oldu. Bu ke\u015fif, daha \u00f6nce 2019\u2019da farkl\u0131 bir ekip taraf\u0131ndan yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131 ve Gaia\u2019n\u0131n geli\u015fmi\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcm g\u00fcc\u00fcne dayan\u0131yordu.<\/p>\n \u015eimdiyse, yeni ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re, bir \u015fey o kuyruklardan birini par\u00e7al\u0131yor gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. G\u00f6remedi\u011fimiz, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir \u015fey\u2026<\/p>\n Jerabkova ve meslekta\u015flar\u0131, Aral\u0131k 2020 tarihli en son Gaia veri d\u00f6k\u00fcm\u00fcn\u00fc kullanarak bu olu\u015fumun fark ettiler ve bu bulgu, ara\u015ft\u0131rma ekibinin Hyades\u2019te olu\u015fan uzak y\u0131ld\u0131zlar\u0131 saptamas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131.<\/p>\n Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, \u00f6ncelikle, zaman i\u00e7inde d\u0131\u015far\u0131 s\u00fcr\u00fcklenmi\u015f olabilecek y\u0131ld\u0131zlar\u0131n mevcut konumlar\u0131n\u0131 ve h\u0131zlar\u0131n\u0131 tahmin eden bir k\u00fcme sim\u00fclasyonu yaratt\u0131lar. Gaia\u2019n\u0131n hedefi, Samanyolu\u2019ndaki g\u00f6zlemlenebilir her y\u0131ld\u0131z\u0131n hareketini ve uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kataloglamak oldu\u011fundan, ekip sim\u00fclasyonu somut verilerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabildi ve Hyades ba\u015flang\u0131c\u0131yla uyumlu y\u00f6r\u00fcngeler ve hareketler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla y\u0131ld\u0131zlar\u0131 tespit edebildi. Bu yakla\u015f\u0131m, iki kuyru\u011fun bilinen menzilini, her biri birka\u00e7 bin \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 gibi \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir geni\u015fli\u011fe yay\u0131lacak bi\u00e7imde geni\u015fletti.<\/p>\n Bununla birlikte, kuyruklar\u0131n sim\u00fcle edilmi\u015f haritas\u0131 k\u0131smen simetrik olacaklar\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcrken, yap\u0131lan somut g\u00f6zlemler, 2019 tarihli \u00e7al\u0131\u015fmada da belirtilen bir asimetri nedeniyle, takip eden kuyru\u011fun k\u0131smen y\u0131ld\u0131zlardan mahrum oldu\u011funu ortaya koydu.<\/p>\n Ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re ekip, \u201cDevasa bir Galaktik \u00f6bek ile yak\u0131n bir kar\u015f\u0131la\u015fma, Hyades\u2019in gelgit kuyruklar\u0131nda g\u00f6zlemlenen asimetriyi a\u00e7\u0131klayabilir\u201d diyen ilk ekipti. G\u00f6zlemlere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bu \u00f6bek inan\u0131lmaz derecede b\u00fcy\u00fck ve anla\u015f\u0131lamayacak kadar zor bi\u00e7imde gizlenmi\u015f olmal\u0131yd\u0131; zira, ortada, y\u0131ld\u0131zlar\u0131, i\u00e7inde s\u00fcr\u00fcklendikleri kuyruktan \u00e7ekip alabilecek g\u00f6r\u00fcn\u00fcr bir gaz bulutu ya da y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesine ili\u015fkin hi\u00e7bir belirti yoktu.<\/p>\n Jerabkova, \u201cBilinen ve yayg\u0131n bi\u00e7imde kullan\u0131lan modellerimizi uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, en yak\u0131n\u0131m\u0131zdaki y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesi dahilindeki y\u0131ld\u0131zlar\u0131n hareket etmemeleri gereken bir \u015fekilde hareket ettiklerini g\u00f6r\u00fcyoruz\u201d diyor: \u201cYa bu modeller yanl\u0131\u015f ve bunun fizik alan\u0131nda b\u00fcy\u00fck etkileri olur ya da karanl\u0131k madde \u00f6be\u011fi nedeniyle [y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesindeki\/\u00e7.n.] hareketler de\u011fi\u015fir ve bu da b\u00fcy\u00fck bir ke\u015fif olur.\u201d<\/p>\n Bu noktada ekip, gizlenen \u00f6be\u011fin \u2018alt hale\u2019 ad\u0131yla da bilinen bir karanl\u0131k madde altyap\u0131s\u0131 olabilece\u011fini iddia ediyor. Bu k\u00fcmeler galaktik olu\u015fumun ilk y\u0131llar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kar ve daha sonra galaksiler aras\u0131nda s\u00fcr\u00fcklenirler. \u0130sminden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, evrende y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ve gezegenleri olu\u015fturan normal maddeden \u00e7ok daha bol ve \u0131\u015f\u0131mayan bir madde olan karanl\u0131k maddeden meydana gelmi\u015flerdir. Bilim insanlar\u0131, bu durumda, potansiyel olarak Hyades k\u00fcmesi de dahil olmak \u00fczere, karanl\u0131k maddeyi yaln\u0131zca \u0131\u015f\u0131kla etkile\u015fime giren nesneler \u00fczerindeki k\u00fctle \u00e7ekimsel etkileri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla tespit ediyorlar.<\/p>\n On milyon G\u00fcne\u015f kitlesinden daha b\u00fcy\u00fck<\/span><\/h2>\n Jerabkova, kay\u0131p y\u0131ld\u0131zlar\u0131n, bir kara delik taraf\u0131ndan yutuluyormu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmedi\u011fini dile getiriyor. Bundan ziyade, \u201cGalaksideki y\u0131ld\u0131zlar\u0131n y\u00f6r\u00fcngeleri bu kar\u015f\u0131la\u015fmadan etkileniyor ve de\u011fi\u015fiyor\u201d ve bu durum \u201ck\u00fcmenin ve kuyruklar\u0131n bozulmas\u0131\u201d sebebiyle y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ortadan kaybolmalar\u0131na yol a\u00e7abiliyor.<\/p>\n Bu alt haleler, galaksilerin toplam k\u00fctlesinin yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 84\u2019\u00fcn\u00fc meydana getiren devasa yap\u0131lar olan galaktik karanl\u0131k madde halelerinin daha k\u00fc\u00e7\u00fck versiyonlar\u0131 gibi. \u00d6rnek olarak, Samanyolu\u2019nun galaktik halesinin G\u00fcne\u015f\u2019ten bir trilyon kat daha b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu ve Hyades\u2019in arka kuyru\u011fundaki asimetriye sebep olabilecek varl\u0131\u011f\u0131n 10 milyon G\u00fcne\u015f k\u00fctlesinden \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu tahmin ediliyor.<\/p>\n E\u011fer kendi g\u00fcne\u015f sistemimizin bu halelerden birine \u00e7ok fazla yakla\u015f\u0131p yakla\u015fmayaca\u011f\u0131n\u0131 merak ediyorsan\u0131z, \u00e7ok endi\u015felenmeyin. Jerabkova, \u201cBu t\u00fcr bir kar\u015f\u0131la\u015fma temelde olanaks\u0131z; \u00e7\u00fcnk\u00fc G\u00fcne\u015f Sistemi, Hyades ve kuyruklar\u0131na oranla \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck ve bu y\u00fczden herhangi bir b\u00fcy\u00fck \u00f6bekle (molek\u00fcler bulut veya karanl\u0131k madde) yak\u0131n bir kar\u015f\u0131la\u015fma ya\u015fama ihtimali son derece az\u201d diyor.<\/p>\n Y\u0131ld\u0131z k\u00fcmeleri halinde bir araya gelen y\u0131ld\u0131zlar, gezegenleri de\u011fi\u015ftirebilir ya da kom\u015fu sistemlerdeki gezegenlerin y\u00f6r\u00fcngelerini bozabilir, diye ekliyor. Yine de bu sonu\u00e7lar sebebiyle endi\u015felenmemiz gerekmiyor; \u00e7\u00fcnk\u00fc G\u00fcne\u015f uzun zaman \u00f6nce do\u011fdu\u011fu y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesini terk eden yaln\u0131z bir y\u0131ld\u0131z.<\/p>\n Bilim insanlar\u0131n\u0131n Hyades k\u00fcmesinden rastgele bi\u00e7imde y\u0131ld\u0131zlar koparan bir karanl\u0131k madde canavar\u0131na rastlam\u0131\u015f olabileceklerini hayal etmek ger\u00e7ekten heyecan verici. \u00d6te yandan, bu k\u00fcme kuyru\u011funda asl\u0131nda neler oldu\u011funa ili\u015fkin daha isabetli bir fikir edinebilmek i\u00e7in di\u011fer g\u00f6zlemsel geli\u015fmelerle beraber gelecekteki Gaia veri ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 beklememiz gerekiyor. Bu veriler yaln\u0131zca Hyades\u2019teki kay\u0131p y\u0131ld\u0131zlar\u0131n s\u0131rr\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmaya yard\u0131m etmekle kalmayacak, ayn\u0131 zamanda ba\u015fka y\u0131ld\u0131zlar ve galaktik muammalar hakk\u0131nda da bize fikir verebilir.<\/p>\n Jerabkova, \u201cGelgit kuyruklar\u0131 asl\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekler (tek tek y\u0131ld\u0131z k\u00fcmeleri) ile bir b\u00fct\u00fcn olarak galaksi aras\u0131ndaki muazzam b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki birle\u015ftirici ba\u011flant\u0131lard\u0131r\u201d diyor: \u201cGelgit kuyruklar\u0131, kuyruktaki her y\u0131ld\u0131z\u0131n k\u00fcmede do\u011fdu\u011fu ve farkl\u0131 zamanlarda buradan ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131, her y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesinin ya\u015fam kitaplar\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, y\u0131ld\u0131zlar, bir y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesinin do\u011fum ko\u015fullar\u0131 ve evrimiyle ilgili bir\u00e7ok bilgi ta\u015f\u0131rlar. Bunun da \u00f6tesinde, kuyru\u011fun \u015fekli ve yap\u0131s\u0131 galaksinin k\u00fctle da\u011f\u0131l\u0131m\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r ve bu sebeple gelgit kuyruklar\u0131n\u0131 inceleyerek galaktik potansiyeli bile tespit edebiliriz.”<\/p>\n